Przejdź do treści
Rozdziały palety

Pięć barw, pięć rozdziałów o warzywach i owocach

Każda barwa ma tu własny rozdział: jakie produkty do niej należą, co zawierają, jak je przygotować, żeby smakowały, i w jakich polskich potrawach najłatwiej je znaleźć. Na końcu tabela, techniki przygotowania i rozsądna miara na dzień.

Greengrocer display with colourful fruit and vegetables in wooden crates
Rozdziały 1–5

Barwa po barwie: co trafia na talerz

Opisy są ogólne. Zawartość składników zależy od odmiany, dojrzałości, przechowywania i sposobu przygotowania.

Czerwień: pomidory, papryka, buraki, truskawki, jabłka

Czerwone warzywa i owoce to przede wszystkim likopen (pomidory, arbuz), antocyjany (truskawki, wiśnie, czerwone jabłka) oraz betalainy, które barwią buraki. Papryka i truskawki są bardzo dobrym źródłem witaminy C, a buraki dostarczają potasu, folianów i naturalnych azotanów.

Likopen lepiej przyswaja się z pomidorów gotowanych z odrobiną tłuszczu, więc sos pomidorowy czy pomidorówka mają tu swój sens. Buraki można piec, gotować, trzeć na surówkę albo pić jako zakwas, pamiętając o soli.

W polskiej kuchni: barszcz czerwony, ćwikła, pomidory z cebulą, szarlotka z większą ilością jabłek niż ciasta.

Pomarańcz i żółć: marchew, dynia, morele, mirabelki, cytrusy

Pomarańczowe barwniki to głównie karotenoidy, w tym beta-karoten, z którego organizm wytwarza witaminę A. Witamina A przyczynia się do utrzymania prawidłowego widzenia i prawidłowego stanu skóry. Cytrusy i żółte owoce dorzucają witaminę C oraz flawonoidy.

Karotenoidy rozpuszczają się w tłuszczu: marchewka z łyżką oleju rzepakowego, dynia pieczona z oliwą, surówka z jogurtem. Mirabelki i morele świetnie sprawdzają się na deser zamiast słodyczy.

W polskiej kuchni: surówka z marchwi i jabłka, krem z dyni, kompot z mirabelek, kasza z pieczoną dynią.

Zieleń: szpinak, jarmuż, brokuły, natka, sałaty, groszek

Zielone liście to foliany, magnez, potas, witamina K, luteina i naturalne azotany. Foliany przyczyniają się do prawidłowego metabolizmu homocysteiny, a magnez do zmniejszenia uczucia zmęczenia. Azotany z liści i buraków są badane pod kątem wpływu na pracę naczyń, ale nie warto traktować ich jak środka na cokolwiek.

Brokuły najlepiej gotować krótko na parze, aby zachowały kolor i więcej witaminy C. Natkę pietruszki i koperek dodawaj na końcu, bez gotowania.

W polskiej kuchni: młoda kapusta, fasolka szparagowa, zupa szczawiowa, mizeria z dużą ilością koperku, kanapka z sałatą i rzeżuchą.

Fiolet i granat: jagody, borówki, aronia, śliwki, czerwona kapusta

Ciemne owoce i warzywa zawdzięczają kolor antocyjanom. To związki o działaniu przeciwutleniającym, intensywnie badane w kontekście zdrowia serca i naczyń; wyniki są obiecujące, ale wciąż niejednoznaczne. Śliwki i jagody to także błonnik, a czarna porzeczka i aronia sporo witaminy C.

Mrożone borówki i jagody są dobrą zimową alternatywą. Aronia na surowo jest cierpka, lepiej sprawdza się w kompocie, dżemie z małą ilością cukru lub w owsiance z jabłkiem.

W polskiej kuchni: surówka z czerwonej kapusty, pierogi z jagodami, śliwki pieczone z cynamonem, kompot z aronii.

Biel i beż: cebula, czosnek, por, kalafior, pietruszka, chrzan

Białe warzywa wyglądają skromnie, ale niosą związki siarkowe (cebula, czosnek, por), flawonoidy, błonnik i witaminę C (kalafior, pietruszka). Czosnek i cebula od dawna są w centrum zainteresowania badaczy, ale to wciąż zwykłe warzywa, a nie preparaty.

Czosnek po posiekaniu warto odstawić na kilka minut przed podgrzaniem. Kalafior można piec w całości albo w różyczkach, z ziołami zamiast dużej ilości soli.

W polskiej kuchni: zupa porowa, kalafior z koperkiem, sałatka jarzynowa z większą ilością warzyw niż majonezu, twarożek ze szczypiorkiem i rzodkiewką.

Etykiety tubek

Krótka ściąga: dwanaście produktów z polskiego targu

Tabela zebrana jak etykiety na tubkach farb. Wymienia wybrane, dobrze znane składniki, nie wszystkie.

Produkt Barwa Co zawiera (wybrane) Jak go podać
Pomidorczerwonalikopen, potas, witamina Csurowy, w sosie, w zupie
Burakczerwonafoliany, potas, azotany, błonnikpieczony, gotowany, starty
Paprykaczerwonawitamina C, karotenoidyna surowo w paskach
Marchewpomarańczowabeta-karoten, błonnikz odrobiną oleju
Dyniapomarańczowabeta-karoten, potaspieczona, w kremie
Szpinakzielonafoliany, magnez, witamina K, azotanyświeży w sałatce, krótko duszony
Brokułzielonawitamina C, foliany, błonnikna parze, 4–5 minut
Natka pietruszkizielonawitamina C, witamina Kna surowo, na koniec
Borówkafioletowaantocyjany, błonnikświeża lub mrożona
Śliwkafioletowabłonnik, potas, polifenolena surowo, pieczona
Cebulabiałazwiązki siarkowe, kwercetynasurowa i duszona
Kalafiorbiaławitamina C, błonnikpieczony, na parze
Close view of dark plums, tomatoes and pears on a market stall
Techniki pędzla

Na surowo, gotowane, mrożone, kiszone: każda technika coś daje

Nie ma jednej najlepszej formy. Różne sposoby przygotowania uzupełniają się, a najważniejsze jest to, żeby warzywa i owoce w ogóle trafiały na talerz.

Mokre na suchym

Na surowo

Najwięcej witaminy C i folianów, chrupkość, która spowalnia jedzenie. Gorzej tolerowane przez wrażliwy żołądek, więc wprowadzaj stopniowo.

Laserunek

Gotowane i pieczone

Część witamin ucieka do wody, ale karotenoidy i likopen stają się łatwiej dostępne. Gotuj krótko, w małej ilości wody albo na parze.

Podmalówka

Mrożone

Mrożone warzywa i owoce zamrażane są zwykle wkrótce po zbiorze, więc zimą są pełnoprawną częścią palety. Bez sosów i dodatku cukru.

Sgraffito

Kiszone

Kapusta i ogórki kiszone to polska tradycja: smak, witamina C i bakterie fermentacji. Zawierają jednak sporo soli, więc lepiej jako dodatek niż podstawa.

Linijka malarza

Ile to jest „dużo warzyw i owoców”?

Światowa Organizacja Zdrowia podaje jako ogólną orientację co najmniej 400 gramów warzyw i owoców dziennie, nie licząc ziemniaków. Polskie zalecenia proponują, by warzywa i owoce zajmowały mniej więcej połowę talerza, z przewagą warzyw.

Najprostsza miara to garść: jedna porcja mieści się mniej więcej w dłoni. Indywidualne potrzeby, zwłaszcza przy chorobach przewlekłych, ustala lekarz lub dietetyk.

  1. 1

    Śniadanie

    Garść pomidorów koktajlowych, rzodkiewek albo papryki do kanapki lub jajecznicy.

  2. 2

    Drugie śniadanie

    Jabłko, gruszka albo garść borówek; owoc łatwo wziąć do pracy.

  3. 3

    Obiad, część pierwsza

    Surówka zajmująca ćwierć talerza: marchew, kapusta, buraki.

  4. 4

    Obiad, część druga

    Warzywa gotowane lub pieczone: brokuły, fasolka, dynia, kalafior.

  5. 5

    Kolacja

    Sałatka z zielonymi liśćmi albo warzywa do pieczywa, a na deser kilka śliwek.

Sok owocowy liczy się najwyżej jako jedna porcja dziennie, bo nie ma błonnika całego owocu.

Zakładki szkicownika

Pytania, które często padają przy palecie

Czy warzywa i owoce mogą zastąpić leki albo leczenie?

Nie. Są ważną częścią zróżnicowanego jadłospisu, ale nie zastępują leków, terapii ani zaleceń lekarza. Jeśli przyjmujesz leki na ciśnienie, serce czy cukrzycę, nie odstawiaj ich i nie zmieniaj dawek na własną rękę.

Co zrobić, jeśli po większej ilości warzyw mam wzdęcia lub dyskomfort?

To dość częsta reakcja przy nagłym zwiększeniu ilości błonnika. Pomaga stopniowe wprowadzanie zmian, picie wody, gotowanie części warzyw i dokładne gryzienie. Jeśli dolegliwości są silne, nie mijają albo towarzyszą im ból brzucha, krew w stolcu czy utrata masy ciała, skontaktuj się z lekarzem.

Kiedy warto porozmawiać ze specjalistą?

Gdy chorujesz przewlekle (nerki, serce, cukrzyca), przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe, masz alergie pokarmowe lub planujesz dużą zmianę diety. Lekarz lub dietetyk pomoże dobrać ilości do Twojej sytuacji.

Czy mrożone warzywa są gorsze od świeżych?

Niekoniecznie. Mrożonki zwykle trafiają do zamrażarki szybko po zbiorze i są wartościowym uzupełnieniem palety, szczególnie zimą. Wybieraj te bez sosów, soli i cukru.

Czy muszę jeść wszystkie pięć barw każdego dnia?

Nie. Barwy to podpowiedź, nie obowiązek. Wystarczy, że w ciągu tygodnia pojawią się wszystkie, a każdego dnia kilka różnych.

Czy soki i smoothie liczą się tak samo jak całe owoce?

Sok najwyżej jako jedna porcja dziennie, bo brakuje w nim błonnika, a cukry są łatwo dostępne. Koktajl z całych owoców i warzyw jest bliższy całym produktom, ale nadal warto, by większość porcji była do gryzienia.

Czy suplementy z ekstraktami owoców to dobry zamiennik?

Nie traktujemy ich jako zamiennika. Całe warzywa i owoce niosą błonnik, wodę i wiele składników jednocześnie. O ewentualnych suplementach rozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza gdy przyjmujesz leki.

Jak warzywa i owoce łączą się z innymi nawykami i kiedy zachować ostrożność, opisujemy na stronie Naczynia i rytm dnia.